Şeyda ALPAY | Sanat-ı Nefîse Sergisi Nizamnamesi

Şeyda ALPAY | Sanat-ı Nefîse Sergisi Nizamnamesi

Nizamnamelerin ilk olarak ortaya çıkışı Sultan Abdülmecid Dönemi’nde, 3 Kasım 1839 yılında ilan edilen Tanzimât Fermanı’yla başlar. Bu fermanın içerisinde birçok konu yer alırken en önemlilerinden biri devletin artık hukuk devleti olması, buna bağlı olarak da yapılacak her şeyin kanunlar ve nizamnameler yoluyla belirlenerek keyfî uygulamaların ortadan kalkmasıdır. Sanat-ı Nefîse Sergisi Nizamnamesi de bunlardan biridir. Nizamnamenin bugünkü karşılığı tüzüktür. Tüzük; yasalarca belirlenen işlerin nasıl yapılacağını gösterir, Bakanlar Kurulu’nca (Meclis-i Vükela) çıkarılır ve Cumhurbaşkanı’nın (Padişah) imzasından sonra Resmî Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girer. Danıştay‘ın (Şura-yı Devlet) denetimine tabidir. Ayrıca bir kurum ya da kuruluşun amaçlarını, görevlerini, izleyeceği yol ve yöntemleri belirttikleri maddeler bütünüdür. Kanunların uygulanmasına ilişkin esasları gösterir.

Sanat-ı Nefise Sergisi Nizamnamesi’nin günümüz Türkçesine göre en yalın ifadesi Güzel Sanatlar Sergisi Tüzüğü olacaktır. 12 Nisan 1917 yılında Meclis-i Mahsus’ta onaylanarak yürürlüğe konulan Sanat-ı Nefise Sergisi Nizamnamesi, Müze Müdürü Halil Ethem Bey’e hazırlatıldıktan sonra Maarif Nezareti’ne, oradan da Şura-yı Devlete yollanmıştır. Şura-yı Devlet’te maddeler tartışılmadan önce Halil Ethem Bey de çağırtılarak gerekli malumat ve izahat alındıktan sonra 26 madde tartışılarak, gereksiz görülen yerlerin çıkartılması ya da maddelere ilaveler yapılmasıyla, 22 madde üzerinde mutabakat sağlanır. Buradan da nizamname Meclis-i Mahsus’a yollanmış ve onaylanmıştır. Böylece yapılacak olan sergilerin nasıl olacağı, ne zaman yapılacağı, kimlerin katılabileceği gibi sorular nizamnamede cevaplandırılarak belli bir düzene oturtulmuştur. Ayrıca yapılacak olan sergiler devlet güvencesi altına alınmıştır.

Şura-yı Devlet ilk aşamada “Sanayi-i Nefise Sergisi Nizamnamesi” ismini, “Sanat-ı Nefise Sergisi Nizamnamesi” olarak değiştirir. Daha geniş bir anlama sahip Sanat-ı Nefise ifadesinin kullanımının daha doğru olmasını bu değişikliğe gerekçe olarak göstermiştir.

Nizamnamenin maddeleri şu şekildedir:

  1. Güzel sanatların ilerleyebilmesi ve gelişmesi amacıyla her sene 15 Mayıs’ta İstanbul da açılacak sergi 3 ay devam eder.
  2. Hem Osmanlı hem de ecnebi ressamlar katılabilir.
  3. Yağlı boya, sulu boya, kuru boya, kara kalem resimler, hakkaklık işleri (gravür), heykel, mimari resim, proje ve modelleri, müzehiblik, hattatlık ve tezyini sanat işleri sergilenir.
  4. Serginin idaresi ve eserlerin korunması sanayi-i nefise mektebi müdüriyetine aittir.
  5. Sergiyi ziyaret edenlerden giriş ücreti alınmaz. Daha önce 6. Maddede 2 guruş ücret alınacağı yazılsa da bunun sergiye gelen sayısını azaltacağı düşünülerek kaldırılmıştır.
  6. Satılık olan eserlerin üzerine fiyat yazılmaz satılan eserin üzerine derhal satıldı levhası asılır.
  7. Kucaktaki çocuklar sergiye alınmaz
  8. Serginin başlamasından 3 ay önce sanayi-i nefise mektebi bir ilan yayınlar. Bu ilana göre eserlerini sergilemek isteyenler isimlerini, şöhretlerini, ikamet ettikleri yeri, eserlerinin cinsini, konusunu, ebadını ve eserini satmak istiyorsa fiyatını imzalı bir belgeyle serginin açılmasından 45 gün önce sergi idaresine bildirmelidir. Daha önceki nizamnamenin 5. Maddesinde gelen belgelerdeki fiyatları bir deftere yazılması ve bunu yazması için buna mahsus bir katip tutulması düşünülmüş aynı zamanda bunun veznedarlık yapması istense de vazgeçilmiştir.
  9. Sanatçılar tarafından sergiye en fazla kaç eser gönderileceği önceki maddede bahsedilen ilanda idarece beyan edilecektir fakat her San’atkâr her şube için en fazla 5 eser gönderebilir
  10. Mimari resim ve projeler mukavva üzerine yapıştırılarak ve mukavva kenarlı olarak gönderilecektir. Diğer resimler ise çerçeveli ve heykeller için kaideyi müdüriyet temin edecektir.
  11. Sergi salonlarında eserin nerede duracağı ve ne kadar süre sergileneceğine sergi idaresi karar verir. Buna sanatçıların müdahale hakkı yoktur.
  12. Eserler sergiye getirilirken veya alınırken istenirse sigortalanabilir fakat bunun masrafı eser sahibine aittir. Eserler sergi bittikten sonra en fazla bir ay içinde sergiden alınmalıdır. Bu süre aşılırsa sergi idaresi mesuliyet kabul etmez.
  13. Sergide teşhir edilen tüm eserler sergi bitene kadar orada kalır.
  14. Sergiye gelen eserleri tedkik ve sergiye şayan olanları seçmek eserin nerede, nasıl sergileneceği ve eserlere verilecek ödülü belirlemek için Sanayi-i Nefîse Müdüriyetinin teklifi üzerine Maarif Nezareti tarafından her sene bir heyet seçilir bu heyet serginin başlamasından önce her sene Sanayi-i Nefîse Mektebi müdüriyeti tarafından göreve davet edilir.
  15. Seçilmiş heyet 4 şubeye ayrılır.
    1. Resim ve heykeller için 2 ressam ve 2 heykel tıraş ve bu sanatlardan anlayan bir kişi,
    2. Müzehhîblik ve hattatlık için 2 müzehhîb 2 hattat ve bu sanatlardan anlayan 1 kişi,
    3. Hakkâklık işleri için 4 hakkâk ve bu sanattan anlayan 1 kişi,
    4. Mimari için 4 mimar ve mimarlıktan anlayan 1 kişi, bunların hepsini Maarif Nezareti seçer.
  16. Heyet oybirliği ile karar alır.
  17. Seçilmiş heyetin kararlarına itiraz kabul edilmez
  18. Sergide teşhir edilen ve seçilmiş heyetin takdirini kazanan eserlere çeşitli ödüller verilir. Hangi eserlerin ödül aldığına heyet sergi başladıktan 1 ay sonra karar verir. Eserlerin aldığı ödül yanlarına bir levha ile asılarak teşhir edilir. Karar verme süresi ilk hazırlanan nizamnamede 15 gündür fakat süre çok kısa bulunduğundan 1 aya çıkarılmıştır.
  19. Ödül olarak bakır, gümüş ve altın madalya verilecektir. Sergi madalyalarını hükümet temin eder. Kazan kişilerin isimleri ve tarihi madalyalara Maarif Nezaretince yazdırılır. Aslında ilk önce madalya yerine maarif nişanı verilmesi düşünülmüşse de bu nişanların nizamnamesine uygun düşmediği için kaldırılmıştır.
  20. Altın madalya alanlara artık ödül verilmez. Bunların yollayacağı eserler heyet-i mümeyyize fikri alınmaksızın sergiye kabul edilecektir. En fazla 5 eser.
  21. İlerleyen yıllarda altın madalya alan eserlere kendi içerisinde müsabaka düzenlenerek en beğenilene bir defaya mahsus olmak üzere büyük ödül namıyla bir altın madalya daha verilecektir.
  22. Bu nizamnamenin uygulanmasına maliye ve maarif nazırları memurdur

Bu maddelerin dışında diğer nizamnamede yer alan “heyet-i mümeyyizeden başka bir seçme kurulu yoktur” ibaresi gereksiz görüldüğünden kaldırılmıştır. Aslında en beğenilen eserin maarif nezaretince satın alınması düşünülmüşse de eserin fiyatının tahmin edilemeyeceği ve verilen fiyatın az olabileceği, bunun da caiz olmadığı öne sürülerek vazgeçilmiştir.

Sonuç olarak; Söz konusu nizamnameyi havale eden, Maarif nezaretinden Şura-yı Devlete gönderilen üst yazıda “müceddeden kaleme alınmış” ifadesi bulunduğundan, Osmanlı Dönemi için en azından ikinci olan nizamname bize dönem sergileri hakkında önemli bilgiler vermekle beraber sergilerin teşkili ve ilerleyişinin nizamnameye bağlanarak belli bir düzene tabi tutulduğunu da göstermektedir. Bu nizamname, tüm vilayetlere telgraf yoluyla bildirilerek katılımın arttırılması sağlanmıştır. Aynı zamanda Sanat-ı Nefise Sergisi nizamnamesi, 1933 yılında Arkitekt Dergisi’nde yayınlanan “Güzel San’atların Memleketimizde İnkişafına Dair Proje ve Kanun Lâyihaları Esbabı Mucibe Raporu”nun temelini oluşturduğunu belirtmeliyimNizamnamenin yayınlandığı yıllardaki sergilere bakılarak sergilerin nizamnameye göre teşkil edildiği görülmektedir. Ayrıca 19. Madde de belirtilen heyetin seçtiği eserlere ödül verilmesi meselesinin daha önceki yıllarda da uygulanmış olduğunu arşivdeki birkaç farklı belgeden anlıyoruz.